Archieven omvatten alle documenten die een natuurlijke persoon of rechtspersoon tijdens zijn activiteiten heeft opgesteld of ontvangen en die worden bewaard vanwege hun administratieve, juridische of historische waarde. Het beroep van archivaris omvat het verzamelen, ordenen, bewaren en beschikbaar stellen van deze documenten aan het publiek. De afgelopen twee jaar heeft de sector ingrijpende veranderingen doorgemaakt, onder invloed van kunstmatige intelligentie, nieuwe onderzoeksprogramma’s en gezamenlijke digitaliseringsprojecten.
Kunstmatige intelligentie en archieven: wat verandert er concreet door deze tools?
AI wordt allang niet meer alleen gebruikt voor het automatisch transcriberen van oude handschriften. De Association internationale des archives francophones (AIAF) wijdde een webinar aan de bredere toepassingen ervan: de verwerking van van oorsprong digitale archieven, de geautomatiseerde beschrijving van archiefcollecties en het wegwijs maken van bezoekers in virtuele leeszalen.
Deze toepassingen zijn gebaseerd op probabilistische modellen. Een algoritme voor handschriftherkenning stelt transcripties voor met een wisselende betrouwbaarheidsscore. Daarom moeten documenten met bewijskracht altijd systematisch door een mens worden nagelezen. Het nieuws van Les Archivistes biedt de mogelijkheid om deze technologische ontwikkelingen door de maanden heen te volgen.
Het webinar van de AIAF belichtte ook twee beperkingen waar zelden over wordt gesproken:
- Het energieverbruik van AI-verwerking, dat vragen oproept over de duurzaamheid ervan voor archiefdiensten met beperkte budgetten.
- De probabilistische aard van de resultaten, waardoor AI-uitvoer niet als geverifieerde informatie mag worden beschouwd zonder archivistische controle.
- De afhankelijkheid van externe technologiebedrijven, die vragen oproept over de zeggenschap over erfgoedgegevens.
De archivaris verdwijnt niet achter de tool. De rol verschuift naar de validatie, configuratie en governance van de gegevens die deze systemen produceren.

Onderzoeksprogramma’s rond archieven: activisme, adoptie en milieu
Archiefcollecties vormen het ruwe materiaal voor verschillende onderzoeksprogramma’s die onlangs in Frankrijk zijn gestart. Ze richten zich op onderwerpen die in de geschiedschrijving lange tijd onderbelicht zijn gebleven.
MATOS: voorwerpen van activistische bewegingen sinds 1944
Het programma MATOS, dat loopt van 2025 tot 2029, onderzoekt voorwerpen en archieven van activistische bewegingen in Frankrijk sinds de Bevrijding. Pamfletten, spandoeken, interne correspondentie en foto’s van demonstraties: deze documenten, die vaak door verenigingen of particulieren worden bewaard, worden geleidelijk opgenomen in openbare archiefcollecties.
De archivistische uitdaging is tweeledig. Ten eerste moet de herkomst van elk stuk traceerbaar zijn. Ten tweede moeten collecties worden beschreven die niet volgens de gebruikelijke ordeningsnormen zijn opgebouwd, omdat ze buiten elk institutioneel kader zijn gevormd.
AdoptRisk: illegale adoptiepraktijken sinds 1923
Het programma AdoptRisk wordt gefinancierd door de ANR en loopt van 2025 tot 2029. Het is een samenwerking tussen de Université d’Angers, de Université Paris 8 en het CNRS. Het richt zich op illegale adoptiepraktijken in Frankrijk, zowel binnenlands als internationaal.
De gebruikte archieven omvatten gerechtelijke dossiers, bestuurlijke correspondentie en registers van de burgerlijke stand. Raadpleging ervan roept vragen op over de termijnen voor openbaarmaking: sommige documenten bevatten gevoelige persoonsgegevens die door regelgeving worden beschermd.
ARCHIVEX: archieven en milieuexpertise
ARCHIVEX loopt in de periode 2025-2026 en onderzoekt hoe archieven kunnen bijdragen aan de expertise van milieuorganisaties. Dit programma laat zien dat archieven niet alleen het verleden documenteren, maar ook bijdragen aan hedendaagse expertise over waterkwaliteit, bodemverontreiniging en veranderingen aan de kustlijn.

Samenwerking bij digitalisering en tussen archiefinstellingen
De digitalisering van departementale en nationale archiefcollecties is niet langer uitsluitend afhankelijk van overheidsbudgetten. Samenwerkingsprojecten tussen instellingen maken het mogelijk de kosten te delen en documenten sneller online beschikbaar te stellen.
Het principe is eenvoudig: verschillende archiefdiensten delen een technisch platform, digitaliseringsprotocollen en soms ook opgeleid personeel. De departementale archieven nemen deel aan deze netwerken, samen met de Archives nationales en universitaire partners.
Ook bijdragen van burgers spelen een rol. Het project Girophares, opgezet door de Archives nationales, nodigt burgers uit om gedigitaliseerde documenten te beschrijven. Deze participatieve aanpak versnelt de indexering van omvangrijke collecties en maakt het publiek tegelijk bewust van de dagelijkse praktijk van het archiefwerk.
Digitalisering is meer dan pagina’s scannen. Elk gedigitaliseerd document moet vergezeld gaan van gestandaardiseerde metadata (datum, archiefvormer, archiefnummer, inhoudsbeschrijving), zodat het via een zoekmachine kan worden teruggevonden. Zonder dit beschrijvingswerk blijft een gedigitaliseerde collectie een verzameling onbruikbare afbeeldingen.
Achter de schermen van het archivarisvak: meer dan ordenen
Het beroep van archivaris verandert onder invloed van de digitalisering, regelgeving rond persoonsgegevens en de groeiende vraag naar online toegang.
De samenwerking tussen archivarissen en functionarissen voor gegevensbescherming (DPO’s) wordt steeds belangrijker. De AVG stelt regels voor het bewaren en vernietigen van documenten met persoonsgegevens, ook wanneer die deel uitmaken van historische archiefcollecties. De archivaris moet de administratieve bewaartermijn, de termijn voor openbaarmaking en het recht op gegevenswissing op elkaar afstemmen.
De rondreizende archivaris, die gemeenten ter plaatse helpt bij het beheren van hun archieven, laat een andere kant van het beroep zien. Deze professionals werken buiten de grote bewaarinstellingen, vaak alleen en met uiteenlopende archiefcollecties die onder wisselende omstandigheden zijn opgeslagen. Hun werk omvat inventarisatie, selectie, ordening en voorlichting aan lokale bestuurders over hun wettelijke verplichtingen op het gebied van documentbeheer.
Deze ontwikkelingen schetsen een beroep waarin informatiebeheer, digitale vaardigheden en kennis van het juridische kader net zo belangrijk zijn als de traditionele expertise in ordening en bewaring. Het programma MATOS loopt door tot 2029, net als AdoptRisk. De Franse archieven zullen dus documenten blijven opleveren die ons begrip van hele delen van de hedendaagse geschiedenis vernieuwen.



